Για πολλούς η λέξη «παγκοσμιοποίηση» είναι συνδεδεμένη με όλα τα δεινά, πραγματικά και φανταστικά. Ταυτίζεται κυρίως με την αποδέσμευση του κεφαλαίου από προηγούμενες ηθικές και νομικές υποχρεώσεις, τόσο απέναντι στους εργαζομένους, όσο και απέναντι στις τοπικές ή εθνικές κοινότητες. Ταυτόχρονα εξομοιώνεται με την κατ’ ευφημισμό «Pax Americana», την επιβολή της κυριαρχίας των πολυεθνικών όχι μόνο σε στρατιωτικό, αλλά και σε πολιτιστικό επίπεδο. Ο όρος όμως «παγκοσμιοποίηση» περιλαμβάνει και άλλες θετικές αναμφίβολα πλευρές.
Η ίδια η οικονομική παγκοσμιοποίηση ξεκινά ιστορικά την δεκαετία του ’60 με πρωτοβουλία των αδεσμεύτων χωρών με σκοπό την προστασία των ασθενέστερων.
Κανείς δεν αρνείται τα οφέλη από την τεχνολογική παγκοσμιοποίηση που, μέσω της επανάστασης στην πληροφορική και το διαδίκτυο, επέτρεψε την ελεύθερη διακίνηση της πληροφόρησης και των ιδεών και έφερε τους ανθρώπους να αισθανθούν πολίτες του παγκόσμιου χωριού.
Η πολιτική παγκοσμιοποίηση, μέσω του Δημοκρατικού Διεθνισμού, προάγει τον ανθρωποκεντρισμό σε βάρος του δεσποτισμού, την προτεραιότητα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων έναντι της εθνικής κυριαρχίας.
Η οικολογική παγκοσμιοποίηση υποστηρίζει την συνεκτίμηση των παγκόσμιων συνεπειών για το οικοσύστημα των τοπικών επεμβάσεων. Αν παλιά μπορούσε κανείς να αυθαιρετήσει μέσα στα όρια των εθνικών χωρών, αυτό σήμερα , με τη δύναμη της τεχνολογίας είναι αδύνατο!
Ο καθηγητής των πολιτικών επιστημών Τoni Negri υποστηρίζει ότι «η παγκοσμιοποίηση είναι ο μοναδικός χώρος μέσα στον οποίο η πολιτική επανακτά νόημα και είναι θετικό γεγονός που πρέπει να ασπαστούμε γιατί προέκυψε μέσα από τους αγώνες των εκμεταλλευομένων. Το να αντιστέκεσαι στην «παγκόσμια ιδέα» είναι μια ηττημένη και αντιδραστική ενέργεια. Όποιος σήμερα είναι ενάντια στην παγκοσμιοποίηση πληρώνει το τίμημα μιας παρεξήγησης και ασυνεννοησίας. Ο αγώνας γίνεται εναντίον του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού και όχι εναντίον της παγκοσμιοποίησης! Η υπεράσπιση της εθνικής κουλτούρας είναι ένας μύθος που συνδέεται με την πιο βρώμικη πλευρά της ιστορίας, το ναζισμό ,το φασισμό και τον υπαρκτό σοσιαλισμό».
Είτε το θέλουμε, είτε όχι, ζούμε ήδη σε μια κοινωνία παγκοσμιοποιημένη. Δισεκατομμύρια άνθρωποι βλέπουν τα ίδια τηλεοπτικά προγράμματα, φορούν τα ίδια ρούχα, πίνουν τα ίδια αναψυκτικά, ακούν την ίδια μουσική, χρησιμοποιούν τους ίδιους κώδικες επικοινωνίας. Το ζήτημα δεν είναι το πως να αναστρέψουμε την πορεία της ιστορίας, αλλά το πως να καταπολεμήσουμε τη σύνδεσή της με την ανθρώπινη αθλιότητα και το πως να την προσανατολίσουμε προς μια πιο δίκαιη κατανομή των ωφελημάτων που φέρνει. Η κοινή ζωή των πολιτών του κόσμου δεν μπορεί να θεμελιώνεται μόνο σε χρηστικά αντικείμενα, ούτε σε επιβαλλόμενες μιμητικές συμπεριφορές χωρίς πολιτιστικό υπόβαθρο, αλλά στην ικανότητα αυθεντικής επικοινωνίας, συνεργασίας σε κοινά αποδεκτούς σκοπούς, στην πανανθρώπινη αλληλεγγύη και την αναγνώριση σε ένα κοινό πλαίσιο αξιών και συμβολικών αναφορών. Από την άλλη, η απάντηση στο παγκόσμιο χωνευτήρι δεν μπορεί να είναι ο οπισθοδρομικός κατακερματισμός του πολιτισμικού πεδίου σε πολλές μικρές κοινότητες, κλειστές στον εαυτό τους και εχθρικές μεταξύ τους και απέναντι στη μαζική κουλτούρα, που τους είναι ξένη. Ο κίνδυνος που διαγράφεται είναι, σύμφωνα με τον Γάλλο κοινωνιολόγο Αλέν Τουρέν, να κυριαρχήσει παντού η σύγκρουση ανάμεσα στις διεθνείς αγορές του θεάματος και του εμπορεύματος και σε επιθετικούς εθνικισμούς ή αυταρχικούς κοινοτισμούς. Πως μπορούμε να υπερβούμε αυτή την αντίθεση; Πολλοί υποστηρίζουν την φιλελεύθερη απάντηση: Aς διαχωρίσουμε δημόσιο και ιδιωτικό βίο, ας σεβόμαστε όλοι τους ίδιους νόμους και ας αφήσουμε τον καθένα ελεύθερο να έχει τις γνώμες και τις πεποιθήσεις του. Αυτή η διαδικαστική δημοκρατία εξασφαλίζει το σεβασμό των ατομικών ελευθεριών, οργανώνει την εκπροσώπηση των συμφερόντων και τη δημόσια συζήτηση, θεσμοθετεί την αντικειμενικότητα. Οπωσδήποτε, η απάντηση αυτή προστατεύει τη συνύπαρξη, αλλά δεν εξασφαλίζει την επικοινωνία! Ακόμη και όταν προχωράει πέρα από την απλή ανεκτικότητα και αναγνωρίζει θετικά σε κάθε κουλτούρα, μια κίνηση προς το οικουμενικό, αφήνει άλυτο το πρόβλημα της επικοινωνίας και της αλληλεγγύης. Μας θέτει μπροστά στους άλλους, τους διαφορετικούς, όπως μπροστά στις βιτρίνες ενός μουσείου… Πως μπορούμε λοιπόν να συνδυάσουμε την αναγνώριση των διαφορών με την επιβεβαίωση μιας οικουμενικής αρχής ισότητας ανάμεσα στους ανθρώπους;
Μια αποτελεσματική απάντηση στην υλιστική παγκοσμιοποίηση μπορεί να είναι μόνο παγκόσμια και εξαρτάται από την ανάδυση ενός νέου υποδείγματος, που να έχει εφαρμογή σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας και να αποτελέσει τη νέα παγκόσμια γλώσσα επικοινωνίας. Αυτό που χρειάζεται να αλλάξει δεν είναι απλώς πρώτα εκείνη, έπειτα η άλλη λεπτομέρεια αλλά όπως υποστηρίζει ο ριζοσπάστης κοινωνιολόγος Ραϊτ Μιλλς, η δομή των θεσμών, η πηγή της πολιτικής.Ένας από τους σοφότερους πολιτικούς στοχαστές, ο Πέρυ Άντερσον, παραδέχεται ότι κανένα, από τα πολιτικά ρεύματα που προσπάθησαν να αντιταχθούν στον καπιταλισμό αυτό τον αιώνα, δεν έχει σήμερα ηθικό ή πυξίδα. Από που να περιμένουμε, λοιπόν, την σωστή απάντηση;

Αυτό το ζητούμενο υπόδειγμα δεν μπορεί να στηρίζεται ούτε στην χρησιμοθηρική τεχνολογία, ούτε στον εξαρτημένο επιστημονισμό, ούτε σε κενές παρωχημένες ιδεολογίες, αλλά στις οικουμενικές, αιώνιες αξίες του ανθρωπισμού. Ένας ανθρωπισμός όμως, που δεν βυθίζει στέρεα τις ρίζες του στην βιωματική πνευματική εμπειρία, δηλαδή τη μεταφυσική, είναι στείρο και νεκρό γράμμα. Η διακοπή της καθαρής μεταφυσικής παράδοσης στη Δύση είχε σαν αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός ασύμμετρου και παρεκκλίνοντος τεχνοκρατικού πολιτισμού. Η αποπνευματικοποίηση οδήγησε στην καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την έλλειψη συνοχής και ανοχής στις κοινωνίες που προκάλεσαν συγκρούσεις και ταραχές. Η Μεταφυσική, η γνώση δηλαδή της ανθρώπινης φύσης, του πεπρωμένου καθώς και της θέσης του ανθρώπου μέσα στο σύμπαν, μπορεί να αποτελέσει το συνδετικό ιστό επικοινωνίας μεταξύ των διαφορετικών λαών και να αναζωογονήσει τις πνευματικές αξίες. Είναι ο τρίτος δρόμος μεταξύ αγνωστικισμού και θρησκευτικού φανατισμού. Αποτελεί την κοινή βάση όλων των μεγάλων πνευματικών διδασκαλιών. Το γεγονός ότι οι μεγάλες θρησκείες και τα ηθικά συστήματα βρίσκονται τόσο συχνά σε πόλεμο το ένα με το άλλο, οφείλεται στην επίδραση εκείνων που ίδρυσαν ιεραρχίες και πολιτικές οργανώσεις πάνω στα κοινά βάθρα της αλήθειας που έθεσαν οι διδάσκαλοι της ανθρωπότητας.

Σε κάθε κέντρο πολιτισμού ακόμα και χωρίς αλληλεπίδραση, ανακαλύφθηκαν τα ίδια οράματα και κηρύχθηκαν τα ίδια ιδανικά. Εμείς, σήμερα, έχουμε άνετα στη διάθεσή μας τις ανθρωπιστικές αυτές επιγνώσεις που μας διδάσκουν πως να ζήσουμε κατά τρόπο υγιή, δίκαιο και ειρηνικό. Αρκεί να πάρουμε στα σοβαρά όσα πιστεύουμε και διακηρύσσουμε και να τα εφαρμόσουμε σε κάθε τομέα της προσωπικής και κοινωνικής μας ζωής. Η πνευματική επανάσταση δεν χρειάζεται νέα σοφία, αλλά νέα σοβαρότητα και αφοσίωση. Χωρίς να απαρνηθεί κανείς τις ιδιαίτερες πεποιθήσεις του, θα μπορεί ταυτόχρονα να ανήκει σε μια Υπερθρησκεία ή Υπερφιλοσοφία, αν προτιμάτε, που θα αντιστοιχεί στην ανάπτυξη της ανθρώπινης φυλής. Η Μεταφυσική στην καθαρή της μορφή, προσφέρεται ιδανικά γι’ αυτό το σκοπό. Το πιο σπουδαίο γνώρισμα αυτού του υπερσυστήματος είναι ο οικουμενικός χαρακτήρας του και ανταποκρίνεται στην ενοποίηση της ανθρωπότητας. Περιλαμβάνει τα κοινά σε όλες τις πνευματικές διδασκαλίες της ανατολής και της δύσης διδάγματα. Τα πιστεύω της δεν έρχονται σε αντίφαση με τη σημερινή ορθολογική ενόραση και τονίζει περισσότερο την πρακτική της ζωής και όχι τις δογματικές πεποιθήσεις. Μια τέτοια φιλοσοφία θα δημιουργήσει νέες κοινές τελετουργικές και καλλιτεχνικές μορφές έκφρασης, που θα ενισχύουν το πνεύμα σεβασμού προς την ζωή και το περιβάλλον. Θα προάγει την πανανθρώπινη αλληλεγγύη, μάλλον, παρά τους δεσμούς αίματος και εδάφους. Το μεταφυσικό υπόδειγμα αποκαθιστά την τάξη στην κλίμακα των αξιών, επαναφέροντας τις πνευματικές αξίες στην κορυφή της πυραμίδας.
Ο Τόμας Φρίντμαν, ένας από τους διασημότερους δημοσιογράφους της New York Times, θέλει να μας πείσει ότι ο θρίαμβος του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού θα φέρει την ελευθερία και την ευημερία στους λαούς του κόσμου. Αυτή η πρόβλεψη διαψεύστηκε παταγωδώς από την τεράστια και συνεχώς διογκούμενη συγκέντρωση πλούτου που έχει οδηγήσει το 20% των πλουσιότερων στη γη να ελέγχει το 86% του παγκόσμιου εισοδήματος! Η ανεξέλεγκτη τεχνολογική πρόοδος δημιούργησε τεράστιες οικολογικές καταστροφές που θέτουν σε κίνδυνο την επιβίωση του πλανήτη.
Η χωρίς όρια ικανοποίηση των επιθυμιών δεν επέφερε την πολυπόθητη ευτυχία, αλλά την πλήξη, την αλλοτρίωση και την αυτοκαταστροφή. Το όνειρο να γίνουμε κύριοι της ζωής μας τελείωσε όταν συνειδητοποιήσαμε, ότι έχουμε γίνει γρανάζια της μηχανής του μεγάλου αδελφού, που όλα τα παρακολουθεί και όλα τα ελέγχει. Οι σκέψεις, τα συναισθήματα και οι προτιμήσεις μας κατευθύνονται από τα διαπλεκόμενα κέντρα εξουσίας. Η ίδια η εικόνα των ΗΠΑ δείχνει πιο είναι το ιδανικό πρότυπο που θέλει να επιβληθεί παγκοσμίως. Ενδεικτικά : Το 12,5% (35,9 εκατ.) του πληθυσμού ζει κάτω από το όριο της φτώχειας. Το 13% των λευκών Αμερικάνων είναι ανασφάλιστοι, ενώ των μαύρων και των ισπανόφωνων φτάνει το 21% και το 34% αντίστοιχά. Το ποσοστό της παιδικής θνησιμότητας είναι το ίδιο με εκείνο της Μαλαισίας.
Αν αληθεύει ότι η επανάσταση ξεκινά από το υψηλότερο σημείο των αντιθέσεων, τότε οι ΗΠΑ, με το πιο ενοποιημένο και σημαντικό προλεταριάτο παγκοσμίως, αποτελούν το πιο πρόσφορο έδαφος για την απαρχή των κατακλυσμιαίων αλλαγών. Σύμφωνα με τους ιστορικούς Νίαλ Φέργκισον και Τόνι Τζουντ η αμερικανική αυτοκρατορία διήρκεσε πολύ λίγο, από το 1950 έως το 2000 και βρίσκεται ήδη στην παρακμής της.
Ο Ανθρωπιστικός Οικουμενισμός αρνείται κατηγορηματικά τη βία, την εκμετάλλευση του ανθρώπου από τον άνθρωπο, τον ρατσισμό, την μισαλλοδοξία, την απληστία, τον εγωκεντρισμό και τον βιασμό της Φύσης, ενώ πρεσβεύει την ισότιμη συμμετοχή, την αλληλεγγύη και την δίκαιη κατανομή των πόρων. Σύμφωνα με την οπτική του, η λέξη «ανάπτυξη» δεν πρέπει να σημαίνει παραγωγή και διανομή υλικών αγαθών με την μεγιστοποίηση του χρηματικού κέρδους, αλλά ανάπτυξη των ανθρώπινων όντων.
Όπως υποστηρίζει ο Νοάμ Τσόμσκι : «Σκοπός μιας δημοκρατικής κοινωνίας δεν είναι η παραγωγή αγαθών, αλλά η δημιουργία ελεύθερων ανθρώπινων υπάρξεων».
Καμία σοβαρή προσπάθεια αλλαγής και ανασυγκρότησης δεν πρόκειται να επιτύχει, αν δεν αναληφθεί ταυτόχρονα σε όλους τους τομείς : οικονομικό, πολιτικό και πολιτιστικό. Δεν τρέφουμε αυταπάτες ότι ο κοινωνικός μετασχηματισμός μπορεί να ξεκινήσει από τις σημερινές εξουσίες, που στοχεύουν μόνο στην διατήρηση των προνομίων τους, αλλά από τους συνειδητοποιημένους και συνασπισμένους ενεργούς πολίτες. Η δύναμη της αλλαγής κρύβεται στην τεράστια δύναμη που απελευθερώνει το αφυπνισμένο άτομο. Στο ερώτημα τι κάνουμε σήμερα, ο Τσόμσκι απαντά «Διαλέξτε το σκοπό σας και πηγαίνετε εθελοντές σε μια ομάδα που ασχολείται μ’ αυτόν». Ούτε βασιλικές οδοί υπάρχουν, ούτε μαγικά κλειδιά για κάθε χρεία. Όπως σημειώνει η Χάνα Άρεντ, «ο μέγιστος κίνδυνος του σημερινού κόσμου είναι η ματαίωση της ικανότητας του πράττειν».

Το νέο όραμα της πραγματικότητας δεν αναφέρεται σε ένα αβέβαιο μέλλον, ούτε αποτελεί απλά ευχολόγιο και ελπίδα παρηγοριάς. Αν ρίξουμε μια προσεκτική ματιά γύρω μας θα δούμε να ξεπηδούν κινήματα αντίστασης στην καπιταλιστική λαίλαπα. Το αντιπολεμικό κίνημα παίρνει ξανά τους δρόμους στις πρωτεύουσες του δυτικού κόσμου και όχι μόνο, ζωντανεύοντας μνήμες της δεκαετίας του ’60. Από την Πράγα έως την Ουάσιγκτον και το Σιατλ οι φωνές του κοινωνικού φόρουμ ενάντια στην καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση υψώνονται σθεναρές. Το ζήτημα είναι να εξελίξουμε μια εξέγερση από τον χαρακτήρα της διαμαρτυρίας σε εκείνο της πρότασης! Οι νέες συμμαχίες, που περιλαμβάνουν ήδη εκατοντάδες ομάδων, δικτύων και οργανώσεων, έχουν σαν κοινό παρανομαστή την καταδίκη της αυθαιρεσίας των εξουσιών, της γραφειοκρατίας και της βίας. Από την δεκαετία του ’90 έχουν δεκαπλασιαστεί οι Διεθνείς Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις (Μ.Κ.Ο.), γεγονός που ενισχύει την συμμετοχή των πολιτών στην διακυβέρνηση. Τελευταίες σφυγμομετρήσεις δείχνουν ότι η κοινή γνώμη εμπιστεύεται 75% τις Μ.Κ.Ο. και 16% τα κόμματα.

Τα πολλαπλά δίκτυα διστάζουν ακόμη να μπουν αποφασιστικά στον διεθνή πολιτικό στίβο, αλλά καθώς συνεχίζουν καθημερινά να τροφοδοτούν με λόγια και πράξεις τη νέα αντίληψη της πραγματικότητας, θα φτάσουν σύντομα στη δημιουργία της κρίσιμης μάζας συνειδητοποίησης, που θα επιτρέψει να συγχωνευτούν με τις νέες πολιτικές δυνάμεις. Οι νέοι φορείς δεν θα αργήσουν να εκφράσουν την πλειοψηφία των ψηφοφόρων, που σήμερα, εντελώς απογοητευμένη και αλλοτριωμένη, αδιαφορεί και δεν παίρνει μέρος στις δημοκρατικές διαδικασίες. Μ’ αυτόν τον τρόπο θα αποτραπεί και ο ορατός κίνδυνος εκμετάλλευσης της υποβόσκουσας αποστροφής στο πολιτικό σύστημα εκ μέρους εξτρεμιστικών κομμάτων, που παρουσιάζονται ως υπερασπιστές του απλού απελπισμένου ανθρώπου και εκφραστές της λαϊκιστικής ιδεολογίας της ριζικής άρνησης.
Ο παλαιός υλικός πολιτισμός φαίνεται να έχει ακόμη τον πλήρη έλεγχο, όμως τα σημάδια της παρακμής και της αποσύνθεσής του είναι ήδη εμφανή. Δεν οδεύουμε προς το τέλος της ιστορίας, όπως υποστηρίζουν ο Φουκουγιάμα και ο Χάντιγκτον, αλλά προς το τέλος της εποχής του εγωισμού και την απαρχή του νέου πνευματικού πολιτισμού. Το μέλλον είναι εδώ! Αλλά για να μπορέσει να αναδυθεί σύντομα η πνευματική ανθρωπότητα που οραματιζόμαστε πρέπει όλοι να συμβάλλουμε, ο καθένας από το πόστο του και σύμφωνα με τις δυνάμεις του.

Ιωάννης Αυγουστάτος

Αθήνα, 31 Ιανουαρίου – 1 Φεβρουαρίου 2009, 14ο Πανελλήνιο Συμπόσιο της Κίνησης Φιλοσοφικών και Μεταφυσικών Ομάδων για Ελεύθερη Πνευματική Έκφραση, με γενικό θέμα :
«Η Πνευματική Απάντηση στην Παγκόσμια Κρίση».